Spor, toplum sağlığına yönelik olumlu etkisi nedeniyle, bireyler, kurumlar, devlet v.b. tarafından takdir edilmektedir. Okullarda zorunlu spor dersleri konmakta, yaşamın her anında, bireyler spor yapmaya özendirilmektedir.

Tıbbi teknolojinin çok ilerlediği, sağlık hizmetlerinin etkinliğinin çok arttığı günümüz dünyasında ortalama insan ömrü uzamıştır. Bu sevindirici gelişme, sağlık hizmetlerinin sorumluluğunu daha da artırmıştır.

Artan refahın da etkisiyle toplumun sağlık bilinci gelişmiş, daha sağlıklı bir yaşam talep edilmeye başlanmıştır. Son derece haklı olan bu talep karşısında topluma sunulan sağlık hizmetleri de artmış ve çeşitlilik kazanmıştır. Bugün artık uzun ve sağlıklı bir yaşama sahip olmak için, üzerimize düşen görevleri öğrenmemiz, yararlanabileceğimiz hizmetleri tanımamız ve kullanmamız gerekmektedir.

Bugün sağlık sisteminin hedefi, hastalıklarla savaşmanın ötesinde sağlıklı, daha sağlıklı bireyler kazandırmaktır. Böylece sağlığı geliştirmek diye bir kavram ortaya çıkmıştır.

Toplum sağlığını geliştirmeye, yani toplumu daha da sağlıklı hale getirmeye yönelik hizmetlerin en önemlisi spor etkinlikleridir. Ancak bilinçli ve kontrollü yapılırsa…

Spor etkinliklerinde sıklıkla karşılaştığımız bir sorun ani ölümdür. Her yaştan ve her sosyal katmandan bireylerin maruz kalabildiği bu sorun, tıbbın bugünkü gelişmişlik düzeyinde artık kader olmaktan çıkmaktadır.

Ani ölüm çocukluk çağında karşımıza çıkabilmektedir. Örneklerine zaman zaman basında rastladığımız bu sorun genellikle doğumsal hastalıklardan kaynaklanmaktadır.

Genç yaşta geçirilen kalp krizine bağlı ani ölüm, giderek daha dikkat çekmektedir. Şeker hastalığı, genetik yatkınlık gibi nedenlerle erken yaşlarda başlayan kalp hastalığı, gençliğin verdiği güçle, iyice ilerlemeden kişi tarafından fark edilememekte, ufak tefek belirtiler de ihmal edilebilmektedir. Bu durumda hastalık kendisini ani ölümle gösterebilmektedir.

Daha ileri yaşlarda, hareketten uzak sürdürülen bir yaşam düzeni içerisinde birden başlatılan zorlanmalar (halı sahada futbol oynamak gibi), kalbin bu sürprize ayak uyduramaması sonucu ani ölüme yol açabilmektedir.

Bunların dışında, spor etkinliklerinden kaynaklanan nedenler de vardır. Boyuna veya göğse gelen ani ve kuvvetli darbeler ani ölüme yol açabilmektedir. Vücudunu çok geliştirmiş profesyonel sporcularda bile ani ölüme yol açan bu durumun iyi tanınması gerekmektedir.

Buraya kadar anlattıklarımız ilk anda insanı karamsarlığa itebilmektedir. Ancak sevindirici olan taraf, tıpta bu soruna karşı son derece etkili önlemlerin geliştirilmiş bulunmasıdır. Bu önlemlerin başarısı ise tamamen toplumun etkin iş birliğine bağlıdır.

Sağlık hizmetlerini kullanma açısından bugüne kadarki alışkanlığımız, hastalandığımızda doktora gitmekle sınırlı kalmıştır. Bugünkü sağlık hizmetlerinin çeşitliliği ve bizim yaşamdan beklentilerimiz öncelikle bu alışkanlığımızı değiştirmemizi gerektirmektedir.

Kendimize yeni bir araba aldığımızda, ilk günlerden itibaren arabadan ayrılacağımız güne kadar yetkili bir servisin kontrolünde kalmamız gerektiğini biliyoruz. Hatta böyle kullanılan bir arabanın ikinci elde daha değerli olduğunu da biliyoruz. Peki çok daha komplike bir makine olan vücudumuz için bu yaklaşım yararlı ve gerekli olmayacak mıdır?

Aslında bu düzene yaşamımızın belli dönemlerinde geçmiş bulunmaktayız. Hamileliğin başından itibaren, çocukluk dönemi boyunca hekimlerin kontrolü altında kalınması gerektiği artık genel alışkanlığa geçmiş doğru bir yaklaşımdır. Yine kronik hastalıklar, kilo verme girişimleri gibi durumlarda da düzenli bir sağlık hizmeti almamız gerektiğini biliyoruz. Bu olumlu gelişmeler, doğru bir yaklaşımın küçük parçalarıdır.

Günümüzde sağlığımızı tehdit eden çok çeşitli faktörlerle birlikte yaşamaktayız. Bunun yanında bu etkenlerden bizi koruyacak gelişmiş bir sağlık sistemine de sahibiz. Bu durumda topluma düşen görev tehlikeleri tanımak ve sunulan önlemleri kullanmaktır.

Artık anne karnında başlayan yaşamımız sona erinceye kadar, düzenli ve sürekli olarak hekim kontrolünde bulunmamız gerekmektedir. Yaşa, cinse, mesleğe, yaşam biçimine uyumlu, sağlık kontrolü programları geliştirilmiştir. Ülkemizde en yeni bilgi ve teknolojiye sahip sağlık kuruluşları bu programları başarıyla uygulamakta, böylece ani ölüm gibi sürprizleri en aza indirebilmektedir.

Ancak ani ölüm riskinin tamamen ortadan kaldırılması henüz mümkün olamamıştır. Buna karşın, ani ölüme başarıyla karşı koyan etkili önlemler geliştirilmiştir.

Öncelikle özel eğitimli ekipleri, gelişmiş donanımlarıyla, her an hizmete hazır tutulan acil ambulans hizmetleri, ülkemizde hem kamuda, hem de özel sektörde iyice yaygınlaşmıştır. Bugün dünyanın gelişmiş bölgeleriyle yarışabilecek kadar ilerlemiş ambulans hizmetlerinden, gerek duyulduğunda, etkin şekilde yararlanabilmek için belirli önlemleri almamız gerekmektedir.

En gelişmiş ülkelerde bile, telefon ettikten sonra, ambulans ekibinin hastanın yanına ulaşması, 10 dakika civarında zaman almaktadır. Bu süre, ani ölüm durumunda yaşam kurtarıcı müdahale için yeterli değildir. Bu nedenle, bireylerin ilkyardım eğitimi almaları, özellikle spor yapılan yerlerde otomatik defibrilatör gibi yaşamsal önemdeki cihazların bulundurulması gerekmektedir.

Kısa bir eğitim gören herkesin kullanabileceği kadar basit ve güvenli olan otomatik defibrilatör, ilk dakikalarda kullanıldığı takdirde, ani ölüme, % 80’e varan oranlarda engel olabilmektedir.

Günümüzde herkesin spor yapması gerekmektedir. Ancak kendi başına, tamamen kendisi için spor yapacak bireylerin bile, güvenli spor yapmaya yönelik temel bir eğitim almaları, doğru malzemeleri kullanmaları ve uygulayacakları program hakkında danışmanlık almaları gerekmektedir.

Özellikle toplu halde spor yapılan yerlerde (salon, saha v.b.) mutlaka eğitimli personel bulundurulmalı, acil durum eylem planları hazır olmalı ve kaliteli ilkyardım çantası, otomatik defibrilatör gibi donanım, her an kullanılabilecek şekilde konumlandırılmalıdır.

Evde uygulamayla karşılaştırıldığında, salonda yapılan spor, sosyalleşme olanağı, farklı malzemeler ve tekniklerle çalışabilme olanakları gibi avantajlar sunmaktadır. Ancak dikkatimizden kaçan önemli bir avantaj da, daha güvenli bir spor ortamının sağlanmış olmasıdır.

Sonuç olarak ani ölüm gerçeğine karşı bizler üzerimize düşeni yapmazsak, bugüne kadar olduğu gibi can almaya devam edecektir.


Medline Johanniter Acil Yardım Akademisi Bilim Kurulu Üyesi
Dr. Ayhan Özşahin